اين نكته ، خصوصاً با ملاحظهء روايات فريقين كه ويژگىهايى را براى عنوان « فقيه » ذكر مىكند و آثار و نشانه‌هايى را براى « فقه » بر مىشمرد ، قابل باور است ، ويژگىها و نشانه‌هايى كه قطعاً به صرف آشنايى با احكام حلال و حرام و تفريعات طلاق ، لعان ، بيع و اجاره ، بدون فراگيرى معارف و معيارهاى اخلاقى ، حاصل نمىگردد ، نظير : الف ) نگه داشتن مردم و مخاطبان در حالت خوف و رجا و مأيوس نساختن آنان از رحمت خدا و ايمن نساختن آنها از مكر و سخط خدا : ( الفقيه كلّ الفقيه من لم يُقنّط النّاسَ من رحمة اللَّه و لم يُؤْيِسْهم من رَوْح اللَّه عزّ و جلّ و لم يُؤْمِنْهم من مكر اللَّه ) . « 1 » ب ) زهد در دنيا و رغبت به آخرت به همراه تمسّك به سنّت نبى اكرم : ( إنّ الفقيه حقّ الفقيه الزاهد فى الدنيا ، الراغب في الآخرة ، المتمسّك بسنّة النّبى صلى الله عليه و آله ) « 2 » و يا زهد در دنيا و رغبت به آخرت به همراه بصيرت در دين و مداومت بر عبادت پروردگار : ( انّما الفقيه ، الزاهد فى الدنيا ، الراغب فى الآخرة ، البصير بأمر دينه المداوم على عبادة ربّه ) . « 3 » ج ) مخالفت با بدكاران در راه خدا و آشنايى با حيله‌ها و آفت‌هاى نفس خويش : ( لا يفقه العبد كلّ الفقه حتّى يَمقُت النّاس في ذات اللَّه و حتّى لا يكون أحد أمقت من نفسه ) . « 4 » د ) حلم و سكوت و گزيده گويى : ( من علامات الفقه ، الحلم ، . . . و الصمت ) « 5 » ؛ ( من فِقه الرّجل قلّة كلامه فيما لا يعنيه ) . « 6 » با اين بيان روشن مىشود كه در فرهنگ خود اهل بيت عنوان « فقيه اهل بيت » به كسى اطلاق مىشود كه صرف نظر از بصيرت در مسائل حلال و حرام ، از بصيرت در مسائل تفسيرى ، كلامى ، اعتقادى و اخلاقى نيز برخوردار باشد و در واقع بايد عناوينى چون « اسلام‌شناس » و « دين‌شناس » را معادل آن دانست . چنان كه روشن شده است كه اين عموم و شمول مفهومى ، اختصاص به عرصهء روايات فريقين ندارد بلكه به طور كلى ، در ادبيات و استعمالات متشرّعين از سلف صالح و عصر صحابه و تابعين نيز ، شايع بوده است ، و اين حقيقتى است كه بزرگانى چون شهيد ثانى در منية المريد « 7 » و ابو حامد غزالى در احياء العلوم « 8 » نيز به آن تصريح كرده‌اند . به بيان ديگر : چنان كه در لسان روايات و ائمّهء معصومين عليهم السلام واژهء فقه در معناى قرآنى خود كه همان معناى لغوى است استعمال مىشد ، در محاورات و استعمالات متديّنان و متشرّعان نيز قضيه ، چنين بوده ؛ بلكه از بعضى نقل‌ها بدست مىآيد كه اين وضعيت تا عصر امام صادق عليه السلام و شافعى و ابو حنيفه ادامه داشت ؛ زيرا تا آن زمان ،

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، حكمت 90 . ر . ك : كنز العمال ، ج 10 ، ص 181 ، ح 28943 ؛ سنن دارمى ، ج 1 ، ص 89 از امير مؤمنان على عليه السلام . ( 2 ) . كافى ، ج 1 ، ص 70 ، ح 8 از امام باقر عليه السلام . ( 3 ) . سنن دارمى ، ج 1 ، ص 89 از حسن بصرى . ( 4 ) . كنز العمّال ، ج 10 ، ص 182 ، ح 28950 از شدّاد بن أوس . ( 5 ) . الاختصاص ، ص 232 ، از امام رضا عليه السلام . ( 6 ) . بحار الأنوار ، ج 2 ، ص 54 از رسول مكرم اسلام صلى الله عليه و آله . ( 7 ) . ر . ك : منية المريد ، ص 157 . ( 8 ) . ر . ك : المحجّة البيضاء ، ج 1 ، ص 81 - 83 .